Een brug tussen fado, flamenco en heden

De Portugese componist, zanger en pianist Bernardo Beirão en de Spaanse piccolospeler María Leiva ontmoetten elkaar voor het eerst aan het Conservatorium van Antwerpen. Ze sloegen de handen in elkaar voor het vak Creatief Project, dat samenwerking tussen kunstdisciplines stimuleert. Uit het project groeide hun ensemble Beyond Tradition. Samen met vier andere muzikanten verzoenen ze de werelden van fado, flamenco en hedendaagse klassieke muziek.

Verschillende genres combineren in een compositie: dat is een hele uitdaging. Bernardo, hoe pak je dat aan?

Bernardo: Fado ken ik goed, maar flamenco en de typische ritmes moest ik echt leren kennen. Hoe kan ik flamenco in mijn muziek integreren? Maria hielp me op weg. Ze nam me mee naar de Peña Flamenca, een geweldige concertzaal in het centrum van Antwerpen die nu jammer genoeg niet meer bestaat. Tijdens de concerten danste, zong en klapte het publiek enthousiast mee. Toen wist ik: dat wil ik doen.

In essentie willen we hedendaagse klassieke muziek dichter bij mensen brengen. Die wordt vaak bestempeld als ‘raar’ of ‘mathematisch’ en bereikt een heel beperkt publiek. Wij willen er weer een plaats van emotie en liefde van maken. Innovatieve elementen op het vlak van geluid, textuur en elektronica gebruiken we in een context die mensen hopelijk beter begrijpen en aanvoelen.

Hoe komt het dat de hedendaagse muziek niet erg toegankelijk genoeg?

Bernardo: Dat is een goede vraag, want ze gaat recht naar het hart van ons project. Vroeger keken mensen echt uit naar concerten van virtuoze pianisten zoals Mozart, Chopin of Liszt, maar in de twintigste eeuw veranderde dat. De hedendaagse muziek werd minder toegankelijk. Was dat onder invloed van de oorlog, de politiek, de filosofie? Hoe dan ook dreef de muziek langzaam verder weg van mensen, die minder vaak naar de concertzalen trokken. Bijgevolg programmeerden die minder hedendaagse muziek en kwamen de meeste mensen er niet langer mee in contact. Ik vind dat het aan onze generatie is om daar verandering in te brengen. Er is zoveel muziek die de moeite waard is, zoveel passie, en mensen weten dat gewoon niet. Wij willen nieuwe ideeën via vertrouwde klanken tot bij het publiek brengen. De volksmuziek is daar heel geschikt voor, want die gaat recht naar het hart.

Hoe belangrijk zijn fado en flamenco nog in jullie thuisland?

Maria: Flamenco is steeds meer aanwezig in het Spaanse culturele leven, maar niet in het onderwijs. Toen ik naar school ging, kon je flamencodans volgen na de schooluren, maar het was zelfs niet opgenomen in het curriculum van het vak muziek. Nu pas begint flamenco zijn weg te vinden naar de conservatoria en universiteiten. 

Je moet ook echt op zoek gaan naar concerten. Er zijn wel nog veel peña’s, lokale ontmoetingsplaatsen die de essentie van de flamenco in leven houden. De overheid probeert flamenco nieuw leven in te blazen omdat het een onderdeel is van de Spaanse cultuur. Dat is een heel goed signaal. De conservatoria onderwijzen nu ook flamenco-gitaar, en aan de universiteit kun je flamencologie studeren. Er is dus wel wat aan het veranderen.

Bernardo: Fado is een van onze grootste muzikale exportproducten – groter dan bijvoorbeeld popmuziek of klassieke muziek. Mariza, Amalia Rodrigues … : ook in België kennen veel mensen deze namen. Maar in Portugal bijvoorbeeld richten de casas de fado (plaatsen waar je tijdens het eten naar fado kan luisteren) zich vooral op toeristen. Je kunt ook bijna nergens fado leren aan het conservatorium. En dus heb je een soort ‘godfather’ nodig, een fadista die je inleidt in de muziek.

Hoe kijken jullie naar het culturele leven in België?

Maria: Het Belgische publiek is erg open-minded, en dat geeft ons de mogelijkheid om ons eigen project te brengen. Het is interessant om te zien hoe ook families met kinderen naar verschillende genres komen luisteren. Dat is in Spanje helemaal anders. Hedendaagse muziek is er bijvoorbeeld enkel voor muzikanten, of voor een wat ouder publiek met een zekere kennis van muziek.

Bernardo: Ik zie ook een groot verschil met Portugal. In Antwerpen kun je in een museum spelen, een project maken met oudere mensen als doelpubliek of een stuk schrijven voor de beiaard: er zijn sterke banden tussen de cultuurwereld en de stad, en dat is precies waar kunstenaars naar op zoek zijn. Er komen bovendien heel wat culturen samen. Het internationale karakter van Antwerpen doet me denken aan grote metropolen zoals Parijs, die in het verleden zoveel kunstenaars aantrokken.

Hoe reageert het publiek op jullie muziek?

Maria: Om de een of andere reden houdt het Belgische publiek erg veel van de melancholische klanken van de fado. We willen van onze voorstelling een reis maken waar de luisteraars publiek ook echt deel van uitmaken. We nodigen hen uit om in de hand te klappen, tonen beelden en spreken hen toe. Zo raken ze sterker betrokken, merken we. Eén doel staat telkens voorop: we willen de emoties van de muziek echt laten ervaren. Na afloop vertellen mensen soms hoe geraakt ze worden door Bernardo’s stem, of door de muziek. Dat is heel fijn. 

Tekst: Lien Vanreusel | Kip Copy