Liever een larve

“Als je bepaalde zorgen wilt krijgen, dan is het beter om in een gigantische larve te veranderen dan gewoon mens te blijven”, meent Angelina. Ze wordt het ultieme passieve wezen: behalve eten en een poot verleggen kan ze niets meer. Sibran Sampers verweeft in zijn tragikomische familievoorstelling Angelina verbeelding en realiteit, en geeft het publiek een rol waar het zich niet aan verwacht. Maar achter groteske kolder schuilt een ernstige maatschappelijke reflectie: hoe gaan we om met de allerzwaksten? Sibran Sampers is afkomstig uit de Westhoek, zocht na zijn studies Kunstwetenschappen en Autonome Vormgeving in Gent zijn weg als kunstenaar en verhuisde zeven jaar geleden naar Antwerpen. Gaandeweg koos hij voluit voor het theater, en daar hoeft hij zijn beeldende praktijk niet voor los te laten. Hij leeft zich uit in het decor en de fantastische larvekostuums.

Samen met Quinten Vermaelen en Kaat De Bakker richtte je het nieuwe gezelschap Tropic of Monkey op. Angelina is jullie eerste voorstelling samen.

Lange tijd stond ik met één been in de beeldende kunsten en het andere in de theaterwereld; Quinten is muzikant en Kaat is danseres. We volgden ook allemaal andere studies. Niemand van ons is dus een pure theatermaker. Toch denk ik dat het een frisse samenstelling kan zijn om theater te maken. Voor Angelina werken we samen met Goedele De Nil en Emma Verstraete.

De aanloop naar deze voorstelling was een lang proces. Dankzij koepelorganisatie Inter_linie, die in en rond Antwerpen militair erfgoed beheerde (de organisatie bestaat niet meer, n.v.d.r.), konden we voor onze try-outs in samenwerking met cc De Klap gebruikmaken van het Keizersbastion, een fantastische plek. We besloten om de voorstelling ook echt voor de theaterzaal te maken. Schouwburg Noord bood ons vervolgens een residentie en een première aan.

Als twaalfjarige noteerde je in een boekje over studiekeuze dat je voetballer wilde worden, maar dat wijzigde je in kunstenaar.

Een jaar eerder wilde ik boswachter worden en daarvoor archeoloog. Als kunstenaar heb ik de vrijheid om te kiezen wat ik ben. Ik kan eventjes bioloog zijn en langs snelwegen en bosjes kamperen. Met andere woorden: ik kan mijn fantasie beleven. Ik ben dus heel blij met mijn keuze.

Aanvankelijk werkte ik heel conceptueel, later maakte ik echte objecten. Nu voel ik weer de noodzaak om verhalen te vertellen en kies ik voor het theater. Beeldende kunst is erg vrijblijvend: mensen komen naar de opening van een tentoonstelling, kijken, drinken een glas en gaan weer naar huis. Ze beelden zich in hoe een werk aan hun muur zou hangen. Die toe-eigening heb je niet in het theater. Theater is van niemand. Je kunt er verhalen vertellen die tijd nodig hebben om verteld te worden, en anderhalf uur lang je publiek gijzelen. Je geeft niemand iets mee naar huis, behalve de ervaring van dat moment. Of beter nog: je geeft iedereen hetzelfde mee, en daar moeten ze dan maar mee aan de slag. Beeldende kunst kan je heel erg raken, maar ze grijpt je niet naar de keel zoals theater dat kan.

Voor Angelina zocht je inspiratie bij het boek De gedaanteverwisseling van Kafka. Zijn hoofdpersonage Gregor Samsa verandert in een kever.

Gregor Samsa is de belangrijkste kostwinner van het gezin en een jonge man met ambitie. Hij wil zijn plek hebben in de maatschappij, maar wordt ongenadig gestraft door de kosmos. In mijn voorstelling beslist een jonge vrouw ervoor om een gigantische larve te worden. Het is een poging om door alles en iedereen met rust gelaten te worden. Ze kiest ervoor, en dat is het grote verschil met Kafka.

Als jonge twintiger was ik al een ontzettend grote fan van Kafka, en bij uitbreiding van het absurdisme, een fascinerende kunststroming en levensattitude. De gedaanteverwisseling is niet meer dan een stapeltje velletjes, maar om zo’n waarachtige, lijfelijke consequenties te verbinden aan een absurd uitgangspunt: dat vind ik fantastisch. De geest van Kafka kunnen we doortrekken naar ons leven. Denk maar aan geloofstradities, of de wet – nog zo’n absurd ding.

Gregor Samsa’s familie geeft het op. Het blijkt plezanter en gemakkelijker zonder hem.

Ze zijn helemaal vervreemd van hem. Hij is een gigantisch insect en kan niet meer spreken. Er is niets menselijks meer aan, ze krijgen niets meer terug van hem. Het is verwaarlozing ten top. Hij moet in zijn kamertje blijven, tot hij op een dag zijn familie hoort vertellen dat ze van hem af willen. Maar nog voor dat gebeurt, beslist hij zelf te sterven. Uiteindelijk schetst Kafka hoe de ouders en de zus van Gregor naar het park trekken om te genieten van een voorjaarsdag. De last is van hun schouders gevallen.

Ook Angelina wordt een groot, onmondig, passief beest. Ze dwingt haar omgeving om voor haar te zorgen.

Haar ouders weten niet goed hoe ze daarmee moeten omgaan. Ze proberen haar de beste zorg te geven: aangepast vervoer, een aangepaste woonst en noem maar op. Maar op een gegeven moment zien ze door de bomen het bos niet meer. Ze nemen een zakenman onder de arm die zijn expertise aanbiedt. Samen beslissen ze om een stichting op te richten, liefdadigheidsavonden te organiseren en merch te verkopen. Met het inkomen willen ze Angelina helpen. Maar er hangen duistere wolken aan de horizon, want de intenties binnen het gezin verschillen, en al snel wordt duidelijk dat de zakenman gedreven is door winst. Gaandeweg komen er barsten in de avond. Door die barsten zien we de echte bedoelingen van de personages.

Onze voorstelling krijgt de vorm van een soirée, met het publiek als sponsor. Door die vorm, met interviews, optredens en muziekoptredens, krijgt ze in zekere zin iets kolderieks en volks. Maar de manier waarop er met Angelina wordt omgegaan is tenenkrullend. Is dat hoe we omgaan met de allerzwaksten? Die vraag kun je doortrekken naar andere maatschappelijke evoluties, zoals de privatisering van zorginstellingen en bejaardentehuizen of de vraag rond erelonen.  

En wat met onze omgang met kunstenaars?

Als je gemakkelijk wil leven, moet je geen kunstenaar worden: dat is al eeuwen zo. Daar mag zeker verandering in komen, maar anderzijds… Ik heb een kunstenaarsstatuut. Waar in de wereld bestaat dat? Het grote voordeel is dat iedereen, ongeacht zijn achtergrond, de tijd krijgt om te creëren zonder zijn broek er aan te scheuren. Theater was altijd een elitaire kunstvorm die vaak de hand boven het hoofd gehouden werd door de macht. Dankzij het kunstenaarsstatuut is er veel meer vrijheid. Het is democratischer geworden, en dat is een ongelofelijke luxe.

Onze samenleving is erg duur, maar we hebben ook véél, en dat is geweldig: onderwijs, zorg, bibliotheken en infrastructuurwerken… Wat heeft prioriteit wanneer het wat minder wordt? Waar haal je het geld vandaan? Het is de ultieme boekhoudingsvraag in tijden van schaarste – of beter: de dreiging van schaarste. Die dreiging maakt mensen nerveus, en bange mensen maken volgens mij niet de beste beslissingen. Maar ik ben de kunstenaar, weet je wel. Ik besef hoe precair mijn statuut is en probeer er nu van te genieten en mijn werk te maken.

Terug naar Angelina. Naast Kafka noem je ook science-fictionfilms een inspiratiebron.

Ik ben een fan van de vroege Spielbergfilms: E.T., Close Encounters of the Third Kind… Hij heeft een eigen manier om banale, huiselijke situaties met enige overdrijving op te voeren. We zijn heel vertrouwd met zijn manier van vertellen.

Maar waar Spielberg van E.T. een schattig wezen maakt, is het heel wat minder makkelijk om van een larve te houden. Angelina probeert wel geliefd te zijn, maar ze wordt gepusht om iets te doen dat ze niet kan. Het mislukt, en het publiek voelt dat. Het doet je nadenken over andere situaties waarin we onmondige wezens pushen om te renderen, terwijl ze gewoon zorg nodig hebben, en niet per se omdat er waarde aan gekoppeld is.

Waarom koos je voor een charity party als vorm van je voorstelling?

Tijdens onze soiree worden mensen aangespoord om koffiemokken, posters en stickers te kopen. Ook aan de bar kunnen ze geld uitgeven. Liefdadigheidssoirees voor mensen in miserie zijn ook wel wat gênant: kom, laat die centen maar rollen, het is voor het goede doel. Maar net omdat we het spelen, is het heel leuk. We kunnen immers overdrijven.

Bij ons herverdeelt de overheid het belastinggeld, maar in het Amerikaanse systeem moeten mensen veel vaker op eigen initiatief fondsen werven. Dat is heel direct, zonder overheidscommissies en controleorganen als tussenschakel. Zonder die controle kan men naar eigen goeddunken omgaan met die centen, en dat  geeft aanleiding tot misbruik, dekmantels en overdrijving. Om zo’n situatie op scène te laten openbarsten, dat is dramatisch interessant. Dat idee trekken we door naar de uiteindelijke voorstelling, een soort van rare Amerikaans-Vlaamse situatie. Het wordt smerig, gênant, hilarisch… en soms ook ingewikkeld.

Tekst: Lien Vanreusel - Kip Copy