De klank van liefde en licht

Het wondermooie boek De samenspraak van de vogels van de 12e-eeuwse Perzische dichter Attar Neishabouri beroert al eeuwenlang vele harten. In één verhaal uit het dikke boek geeft hij zijn heel eigen kijk op de legendarische Feniks, het universele symbool van wederopstanding en hoop. Het inspireerde Farnoosh Khodadadeh en Shahab Azinmehr, twee muzikanten met Iraanse roots, tot het concert Het lied van de Feniks. Ze nodigden Nathan Daems en Seraphine Stragier uit om mee in de Iraanse muziek te duiken. Met zachte stem vertellen Farnoosh en Shahab hoe vriendschap de lijm werd die hun muziek naar een hoger niveau tilde.

Aangename kennismaking! Kunnen jullie je even voorstellen?

Shahab Azinmehr: Ik kom uit Teheran en verhuisde in 2020 naar België. Mijn hoofdinstrumenten zijn de setar en de tar, en ik zing in traditionele Iraanse stijl. Ik speel samen met muzikanten uit heel Europa, waaronder Jordi Savall, en met de Turkse kemençe-speler Derya Türkan. Onlangs begonnen we een samenwerking met de Belgische percussionist Robbe Kieckens. Met Farnoosh ben ik al zes jaar bevriend. We werkten samen aan verschillende muziekprojecten.

Farnoosh Khodadadeh: Ik ben geboren in Kermanshah in het westen van Iran. Mijn moeder zong voortdurend en las poëzie voor. Literatuur is erg belangrijk voor Iraniërs: het is de basis van onze cultuur. Tot mijn achtste leefde ik in een land in oorlog. In deze donkere momenten was de stem van mijn moeder mijn grote licht, een balsem voor mijn ziel. Op mijn elfde zijn we naar Teheran verhuisd en leerde ik daf spelen.

Toen ik aan de universiteit Engelse literatuur studeerde, bouwde ik samen met een paar andere studenten een muziekcentrum uit, gaf ik muziekles en organiseerde ik mee muziekfestivals. De liefde bracht me in 2004 naar België, waar ik aan mijn opleiding verpleegkunde begon (want het was sinds mijn kindertijd mijn droom om hartchirurg te worden). Zo kwam er een onderbreking in mijn muziekcarrière, tot ik Dick van der Harst leerde kennen. Hij gaf me de vleugels om de Belgische podia te beklimmen. Nu werk ik niet langer als verpleegkundige maar leg ik me helemaal toe op mijn muziekcarrière.

Farnoosh, toen het Concertgebouw Brugge je vroeg om rond het thema van de Feniks een concert met klassieke Perzische muziek uit te werken, dacht je meteen aan Shahab.

Farnoosh: Hij stapte graag mee in het project, en Shahab koos een gedicht uit het boek De samenspraak van de vogels van de Perzische dichter Attar Neishabouri. Hij beschrijft er hoe de Feniks in zijn snavel wel duizend gaten had, waar de wind doorheen blies. Ons ensemble moest dus zeker een blaasinstrument tellen. Daarom vroeg ik aan multi-instrumentalist Nathan Daems, met wie ik goed bevriend ben, om deel te nemen. Ten slotte nodigde ik mijn goede vriendin Seraphine Stragier uit in ons ensemble. Zij is een orkest op zichzelf en beheerst haar instrumenten meesterlijk. Zo heb ik ons ensemble samengesteld, en Shahab componeerde een arrangement voor blazers, strijkers en slagwerk.

Shahab: Ik componeerde enkele stukken en koos klassieke fragmenten uit de Radif, het Iraanse klassieke repertoire. De Radif heeft dertien delen, elk met een eigen toonaard. Elk deel noemen we Dasgah, en elke Dasgah heeft verschillende melodische modellen. Zo koos ik bijvoorbeeld voor Dasgah-e-Nava. Nathan had al ervaring met Oosterse muziek, maar voor Seraphine was het helemaal nieuw. We hebben samen al een hele weg afgelegd. Uit ervaring weet ik dat je muziek makkelijker kunt uitleggen door ze voor te zingen. Nathan vroeg me of ik mijn gezang wilde opnemen. Bij iedere repetitie namen we een ander detail onder handen. We begonnen bij de structuur van de muziek en gingen steeds verder. Tijdens de repetities luisterde ik naar de suggesties van de andere muzikanten: misschien klinkt het zo beter? Binnen de krijtlijnen geef ik de muzikanten de vrijheid om te improviseren.

Het ensemble kreeg de naam MEHRNAVAA. Wat betekent dat?

Farnoosh: Mehr staat voor een diep gevoel van liefde en goedheid, maar ook voor zon en licht. Dat vormt een goed contrast met de duistere tijd waarin we leven. Navaa verwijst dan weer naar de melodie, het gezang, het lied. Het is ook de naam van de Perzische Dastgah die Shahab koos voor Het lied van de Feniks. Bovendien is Mehr een van de mythische goden uit de Perzische mythologie, en eindigt Shahabs naam op Mehr.

De mythische Feniks komt oorspronkelijk uit het oude Egypte en is ook te vinden in de Griekse en de Chinese cultuur.

Shahab: Het thema leeft ook in de Perzische poëzie. Attar Neishabouri wijdde een verhaal uit zijn enorme boek De samenspraak van de vogels aan hem. Het perspectief van Attar wijkt wel af van dat van andere culturen. Bij Attar staat de feniks voor overgave en het aanvaarden van de dood. Hij vecht niet terug, maar bereidt zich voor en bouwt zelf zijn brandstapel; hij verwelkomt de dood met volledige overgave. Wanneer hij brandt, richt de nieuwe Feniks zich op uit zijn as. Attar stelt dat je wel duizend jaar kunt leven als een Feniks, maar wie je ook bent, uiteindelijk ga je dood – en na jou komt er nieuwe schoonheid. Voor mij is de Feniks een en al liefde. Hij inspireert het leven van anderen. Wanneer de dieren rouwen om zijn dood, voel je de verbinding en de spanning van de vuurdans. Na het donkere moment keert het licht terug in de vorm van een nieuwe Feniks. In zekere zin gaat het ook over het materialisme in de wereld. Wat jij als echt ervaart, is het niet. De Feniks leert ons wat echt is. Die gedachte is ook aanwezig in het soefisme.

Als kind van de oorlog kwam je vaak in aanraking met de dood en zag je het lelijkste gezicht van de mens. Toch zing je over hoop.

Farnoosh: Ik heb als kind veel te veel meegemaakt dat ik geen enkel mens toewens. Ik moest vaak vluchten, maakte bombardementen mee, zag doden en verloor bijna mijn moeder en mijn vader. Gelukkig hebben we het samen overleefd. Toen de bommen vielen, las mijn moeder me gedichten voor van Hafez, Saadi en Mowlana. Ze zong gedichten van Omar Khayyám voor ons, een van de bekendste Perzische dichters. Dankzij haar voelde ik de kracht van kunst en muziek in donkere tijden. Later, toen ik op de afdeling intensieve zorg werkte, integreerde ik dat licht in de zorg, wanneer er ruimte en vraag naar was. Mijn patiënten waren pasgeborenen, maar ook negentigjarigen. Mensen voelen veel emotie in de taal zelf: dat is de kracht van het Perzische taal. Zo bracht ik tegenwicht voor verdriet en angst.

Tijdens het maakproces zocht je een oplossing om de poëzie te vertalen.

Farnoosh: Al woon ik al 21 jaar in België, toch is mijn Nederlands onvoldoende om een tekst van zo’n grote Iraanse meester te vertalen. In een eerdere productie werkte ik samen met Josse De Pauw, en ik voelde een heel diepe connectie met hem en zijn woordenmeesterschap. En dus trok ik mijn stoute schoenen aan en vroeg ik hem of hij me wilde helpen. Aan het einde van de voorstelling reciteren Seraphine en ik in vraag en antwoord een deel van het gedicht in het Nederlands en het Farsi. Zo is het voor iedereen verstaanbaar.  

Het is niet nodig om woord voor woord te weten wat er gebeurt. Mensen zeggen me soms: ik begreep de teksten niet, maar ik voelde wel aan wat er gebeurde. Je voelt het branden van de Feniks en de tragiek van zijn dood. Ook zonder het woord voor woord uit te spreken, is de muziek zichtbaar.

Blijft het bij deze ene voorstelling, of krijgt het project een vervolg?

Farnoosh: We hebben besloten om als Kwartet MEHRNAVAA verder te gaan; ons volgende project is al in zicht. We voelen een diepe connectie en vriendschap, en we willen samen verder muziek maken en spelen. Veel mensen ervaren tijdens onze concerten hoe meesterlijk Nathan, Shahab en Seraphine hun instrument beheersen, en onze vriendschap en liefde maken de muziek nog mooier. Ik denk dat ik die dynamiek intuïtief voorvoelde.

Tekst: Lien Vanreusel | Kip Copy