Stout documentair theater

Met haar zelfbedachte genre ‘stout documentair theater’ stelt Sophie Anna Veelenturf vragen die we doorgaans liever uit de weg gaan. De in Amsterdam geboren theatermaker en actrice studeerde in Gent en woont vandaag in Brussel. In haar eerste eigen voorstelling Swiping Right onderzoekt ze wat er gebeurt wanneer politieke tegenstanders elkaar ontmoeten in intieme situaties. Antwoorden geeft ze niet, vragen stelt ze des te meer. 

Swiping Right bouwt voort op je masterproef Linkse gaatjes. Persoonlijke ervaringen lagen aan de basis van dat onderzoek.  

Toen ik op zoek was naar het onderwerp van mijn masterproef, was ik aan het daten met een rechtse jongen. We chatten dag in, dag uit, een hele zomer lang. De ene dag zag ik hem graag, de andere dag haalde hij het bloed van onder mijn nagels. In mijn omgeving kende ik niemand die een relatie had met iemand met een politiek tegengestelde visie. Ik kreeg ook best wel wat afwijzende reacties. Daar moest ik het toch eens over hebben, dacht ik toen.

Na een gesprek met documentairemaker Lara Staal besefte ik hoe interessant het is om onderwerpen aan te boren waar iedereen zich ongemakkelijk bij voelt. Ik begon dus vooral uit interesse en nieuwsgierigheid aan mijn onderzoek. Ik denk dat ik met een open houding veel vragen stel aan mezelf en aan de ander. Hoe komt het dat jij dat niet zou zien zitten? Heeft dat te maken met je identiteit?

De mannen waarmee je op date ging, hebben je familie of vrienden nooit ontmoet.

Ik vind het heel belangrijk hoe mijn lief zich tot hen zou verhouden, want ik geef veel om mijn familie en vrienden. Maar ik ben dus nooit op het punt gekomen dat ik over die volgende stap moest nadenken. Wat ik het moeilijkste vond, waren uitspraken van die mannen die ook mijn vrienden aangaan: transfobe, racistische of anti-Palestijnse opmerkingen bijvoorbeeld. Ik geef altijd het voorbeeld van mijn zus, die queer is. Tijdens het monteren hoorde ze een stukje interview met een van mijn ex-datingpartners. Het maakte haar aan het huilen.

Waren die mannen zich ervan bewust dat het voor jou zo moeilijk was? 

Het interessante aan daten met iemand met een andere politieke voorkeur is dat je ziet hoe ook zij zich soms in een bubbel begeven. In meer of mindere mate hadden ze ook vooral rechtse vrienden of collega's; ze spraken niet vaak met iemand die activistisch links is. Ik weet nog hoe ik eens moest huilen toen een van hen een transfobe opmerking maakte. Hij schrok van mijn reactie. Toen besefte hij hoe kwetsend zijn woorden waren. Er is dus ook een stuk onwetendheid bij, net omdát we in onze bubbel leven. Praat je met een willekeurig iemand aan de bar of op straat, dan kun je gemakkelijk weglopen. Maar ga je op date met iemand die je leuk vindt, dan wil je die niet kwetsen. Ik denk, of ik hoop, dat er dan meer bereidheid is om te luisteren. 

Ik betrapte mezelf ook op vooringenomenheid. Tijdens een interview met een rechtse, conservatieve vrouw ging ik ervan uit dat zij er ook conservatieve ideeën over man, vrouw, schoonheid en het gezinsleven op nahield. Tot mijn verrassing zei ze me dat ze echt geen kinderen wilde. En wanneer ik koppels interview, merk ik dat de rechtse persoon soms klimaatbewuster leeft dan de persoon met een links gedachtegoed. Ontdekken dat mensen vaak inconsequent zijn, en niet makkelijk te vatten: dat vond ik het waardevolst.

Kan het zijn dat we niet altijd de woorden vinden om onze mening helder en zonder roepen te formuleren? 

Ik ging naar een kunstschool waar alle mensen dezelfde mening waren toegedaan en kwam tot het besef dat ik niet over het vocabulaire beschik om mijn argumenten te verdedigen. Het was dus wel fijn om af en toe te praten met iemand met een andere mening en mijn argumentatie te oefenen.

Je doopte je het genre waarin je werkt tot ‘stout documentair theater’. Waar mag het publiek zich aan verwachten?

Ik hoop dat mijn voorstelling vooral veel vragen oproept, en niet perse antwoorden geeft. Die moet je zelf maar zoeken. Ik wil mensen aan het denken zetten met heel veel verschillende meningen. Ik houd er ook van om het publiek tijdens het spelen actief te betrekken bij wat ik doe.

Omdat ik vertrek van mijn persoonlijke ervaringen, voelen mensen een opening om hun verhaal terug te vertellen. Ze durven zich kwetsbaar op te stellen, en dat is heel speciaal. Interessant is dat zowel links- als rechts-stemmende mensen positief reageren op mijn voorstelling. Bovendien nodig ik alle geïnterviewden uit, hoe ver links of rechts ze zich ook op het spectrum bevinden. Die regel leerde ik van mijn mentor: durf je dat niet, dan doe je echt iets verkeerd.

Je interviewde koppels met een tegengestelde visie en stelde vast dat ze elkaar niet per se begrijpen. Hoe doen zij het? 

Er zijn bepaalde onderwerpen waarover ze het nooit eens kunnen zijn. Soms zullen ze wel erg discussiëren of ruzie maken, maar ze kunnen het er vervolgens weer bij laten. Ik observeerde dat dat kan omdat ze een bepaalde afstand tot die onderwerpen hebben. Je kunt bevoordeeld ruzie maken over Israël en Palestina – maar ben je zelf geen Palestijn, dan staat het toch nog ver van je af. Het wordt pas tricky wanneer het onderwerp je rechtstreeks aangaat.

Ook merkte ik dat koppels in de problemen kwamen wanneer het gaat over levenskeuzes. Zo was er een Nederlandse vrouw die op Forum voor Democratie stemde (echt radicaal rechts dus). Zij was tegen vaccinaties, terwijl haar partner man zijn kinderen wél wilde vaccineren. Dan wordt het lastig. Want in de opvoeding kom je altijd voor keuze te staan waar je niet om heen kunt. 

Voor mijn onderzoek interviewde ik ook een seksuoloog, een cultuurprofessor, een journalist … maar ik stelde vast dat er weinig specifiek onderzoek bestaat naar daten en seks tussen links en rechts. Politiek psycholoog Alain Van Hiel schreef wel het interessante boek Links vs Rechts over de psychologische verschillen tussen links en rechts. Maar ik moedig wetenschappers aan om meer onderzoek te doen.

Met mijn voorstelling wil ik geen algemene uitspraken doen over mensen wereldwijd. Ik deed ook maar een steekproef. Het zijn voorbeelden van hoe mensen met deze thematieken omgaan, maar er kunnen nog oneindig veel voorstellingen gemaakt worden. Je kunt nuances blijven toevoegen en zijwegen inslaan.